Ενσωματώνοντας τους Στόχους Βιώσιμης Ανάπτυξης στη Βιολογία του Λυκείου

Οι Στόχοι Βιώσιμης Ανάπτυξης – Sustainable Development Goals (SDGs) των Ηνωμένων Εθνών λειτουργούν ως χάρτης πορείας για παγκόσμια ανάπτυξη και ένα καλύτερο μέλλον για όλους, θέτοντας έτος-στόχο το 2030. Επισημαίνεται ότι το έτος 2023 αποτέλεσε διαδρομή προς τον στόχο και ευκαιρία για αναστοχασμό ως προς το πώς η εκπαίδευση μπορεί να συμβάλει στην επίτευξή τους. Σημειώνεται ότι ο στόχος 4, «Ποιοτική Εκπαίδευση» (Quality Education), είναι ταυτόχρονα και μέσο και στόχος για τα υπόλοιπα SDGs. Η εκπαιδευτική διαδικασία λοιπόν δεν είναι απλώς να μεταφέρει γνώση, αλλά να ενσωματώνει τη βιωσιμότητα και τις παγκόσμιες προκλήσεις στα μαθήματα και τις δραστηριότητες. Υποστηρίζεται πως μέσω της εκπαίδευσης, οι μαθητές/τριες αποκτούν κριτική συνείδηση και κατανόηση του πώς ο κόσμος λειτουργεί σε διασυνδεδεμένο πλαίσιο. Η ενσωμάτωση των SDGs σε διάφορα γνωστικά αντικείμενα καθίσταται έτσι σημαντική για την καλλιέργεια της ενεργού πολιτειότητας και της βιώσιμης σκέψης [Hands-On Learning and the SDGs. A look at a few ways to incorporate the U.N.’s Sustainable Development Goals across the curriculum, Jacqueline Harmer, July 3, 2023].

Στη συνέχεια το άρθρο προτείνει τρόπους ενσωμάτωσης των SDGs στη σχολική ζωή. Προτείνει τρεις βασικές οδούς: (α) επέκταση των ήδη υπαρχόντων θεμάτων του προγράμματος σπουδών, (β) προσθήκη ειδικών ενοτήτων για τα SDGs, ή (γ) σύνδεση με σχολικές εκδηλώσεις και εθνικές/παγκόσμιες επετείους. Η συγγραφέας αναφέρει ότι η χαρτογράφηση των 17 στόχων σε γνωστικά αντικείμενα ή θέματα είναι μια καλή εκκίνηση, προτείνοντας να γίνει σε επίπεδο σχολείου (όλο-προσωπικού) ώστε να διασφαλιστεί η καταλληλότητα για διαφορετικές ηλικίες και το πόσο προσβάσιμη είναι η πληροφορία. Επιπλέον, τονίζει πως για μικρότερες ηλικίες (π.χ. νηπιαγωγείο-Δ΄ Δημοτικού) μπορεί να ξεκινήσει με στόχους που συνδέονται με καθημερινές εμπειρίες των παιδιών, όπως ο στόχος 3 «Καλή Υγεία και Ευημερία». Με παραδείγματα δραστηριοτήτων, όπως ψεκασμός με υπεριώδη φως για να δείξουν τη διάδοση μικροβίων και τη σημασία του καθαρού νερού και του σαπουνιού, εξηγεί πώς μπορεί να γίνει πιο «χειροπιαστό». Επίσης αναφέρει προσομοιώσεις με μπισκότα ή «κρίσιμα δοχεία» για την κατανομή τροφής και την πρόσβαση στο πόσιμο νερό, προκειμένου να εισαχθούν έννοιες όπως ο στόχος 2 «Μηδενική Πείνα». Η προσέγγιση αυτή αποσκοπεί στο να ευαισθητοποιήσει και να δημιουργήσει ενσυναίσθηση για τις παγκόσμιες ανισότητες.

Το άρθρο προχωρά στο παράδειγμα του στόχου 7 «Προσιτή και Καθαρή Ενέργεια» και επισημαίνει πως θέματα όπως η ηλεκτρισμός και η παραγωγή ενέργειας μπορούν να ενταχθούν σε μαθήματα φυσικών επιστημών και κοινωνικών σπουδών. Η συγγραφέας αναφέρει ότι είναι σημαντικό οι μαθητές/μαθήτριες να αντιληφθούν πως οι SDGs δεν αφορούν μόνο τις αναπτυσσόμενες χώρες, αλλά και τις βιομηχανικές, καθώς και το γεγονός ότι οι μεγάλες ενεργειακές καταναλώτριες χώρες φέρουν μεγάλη ευθύνη. Προτείνεται δραστηριότητα-προσομοίωση όπου τα παιδιά χωρίζονται σε ζευγάρια ή μικρές ομάδες, κάθε ομάδα έχει μία συσκευή με διαφορετικό ποσοστό φόρτισης, και πρέπει να αποφασίσουν πώς και πότε θα τη χρησιμοποιήσουν χωρίς επαρκή ενέργεια. Μέσα από αυτή τη διαδικασία αναδεικνύονται θέματα πρόσβασης, δικαιοσύνης, και επιλογών σε σχέση με την ενέργεια. Η συγγραφέας υπογραμμίζει ότι τέτοιες δραστηριότητες βοηθούν τις/τους μαθητές/μαθήτριες να συνδέσουν τη θεωρία με πραγματικές συνθήκες ζωής και να αναπτύξουν κριτική σκέψη σχετικά με τον ρόλο τους σε ένα παγκόσμιο πλαίσιο.

Έπειτα το άρθρο αναφέρει ότι αν υπάρχει ευελιξία στο πρόγραμμα, μπορούν να εισαχθούν νέες θεματικές ενότητες για τα SDGs. Αναφέρει συγκεκριμένους πόρους εκπαιδευτικών από οργανώσεις όπως Oxfam και WaterAid, καθώς και το πρόγραμμα World’s Largest Lesson που προσφέρει μαθήματα και πόρους για όλους τους SDGs. Η συγγραφέας τονίζει πως εναλλακτικά το σχολείο μπορεί να συνδέσει τα SDGs με το ημερολόγιο σχολικών, εθνικών ή παγκόσμιων «ημερών/εβδομάδων» και να εκμεταλλευτεί αυτές τις ευκαιρίες για δράσεις. Για παράδειγμα η Παγκόσμια Ημέρα Γης υποστηρίζει τον στόχο 13 «Δράση για το Κλίμα», τον στόχο 14 «Ζωή στο Νερό», και τον στόχο 15 «Ζωή στη Γη». Η πρόταση είναι έτσι να μετατραπεί η σχολική ζωή σε ένα δυναμικό πλαίσιο μάθησης με παγκόσμια προοπτική.

Το άρθρο υπογραμμίζει τη σημασία του να κατανοήσουν οι μαθητές/μαθήτριες ότι η συμμετοχή τους μπορεί να έχει προσωπική ή ευρύτερη επίδραση. Η συγγραφέας σημειώνει πως όταν ενταχθεί στη διδασκαλία η προοπτική της δράσης, οι μαθητές/μαθήτριες μπορεί να αναπτύξουν νέα εκτίμηση για τη ζωή τους και να εμπλακούν με ενσυναίσθηση στις προκλήσεις των άλλων. Τονίζεται επίσης πως δεν είναι απαραίτητο ότι θα λύσουν όλα τα προβλήματα, αλλά μπορούν να μειώσουν τον τρόπο με τον οποίο συμβάλλουν στο να γίνονται χειρότερα – π.χ. στη «Δράση για το Κλίμα». Οι μαθητές/μαθήτριες καλούνται να δουν τον εαυτό τους ως μέρος της λύσης και όχι απλώς ως παρατηρητές του προβλήματος. Η εκπαιδευτικός διαδικασία αναδεικνύεται ως κρίσιμη για το πώς θα εξελιχθεί η παγκόσμια ικανότητα (global competence) των νέων. Το άρθρο αναφέρεται σε έρευνα της Organisation for Economic Co‑operation and Development (OECD) η οποία πλέον περιλαμβάνει την «παγκόσμια ικανότητα» στα τριετή προγράμματα αξιολόγησης PISA, υπογραμμίζοντας ότι η δυνατότητα των μαθητών/μαθητριών να ανθίσουν σε έναν διασυνδεδεμένο κόσμο εξαρτάται σε μεγάλο βαθμό από το τι συμβαίνει σήμερα στις τάξεις. Η συγγραφέας τονίζει πως οι εκπαιδευτικοί μπορούν και πρέπει να δρουν σήμερα, αύριο και για το μέλλον. Η πρόκληση για τα σχολεία είναι να ενσωματώσουν τις SDGs σε πρακτικές μάθησης που ενισχύουν την κριτική σκέψη, τη συνεργασία, την έρευνα και τη δράση. Σε αυτό το πλαίσιο, η εκπαιδευτική διαδικασία μετασχηματίζεται από μετάδοση γνώσης σε ενεργό συμμετοχή και δημιουργία. Τα σχολεία γίνονται χώροι όπου η μάθηση συνδέεται με την αλλαγή και την υπευθυνότητα.

Τέλος, το άρθρο κλείνει με την ερώτηση: «Πώς εσείς θα συμβάλλετε στη δημιουργία ενός καλύτερου κόσμου;» Η συγγραφέας θέτει τους/τις μαθητές/μαθήτριες αλλά και τους/τις εκπαιδευτικούς σε θέση δράσης και σκέψης, ενθαρρύνοντας μια στάση «μπορώ να κάνω τη διαφορά». Η προοπτική είναι πως ακόμη και μικρές αλλαγές στο σχολείο, την κοινότητα ή την καθημερινότητα μπορούν να έχουν αντίκτυπο. Η εκπαίδευση, όπως τονίζεται, παίζει ζωτικό ρόλο στην επίτευξη των SDGs και άρα στην πορεία προς έναν πιο βιώσιμο και δίκαιο κόσμο. Η συγγραφέας κλείνει με το μήνυμα ότι ο δρόμος για την αλλαγή ξεκινά «σήμερα, αύριο και στο μέλλον».

Διερευνητική δεξιότητα που θα μπορούσε να καλλιεργηθεί: ικανότητα να διαμορφώνει και να υλοποιεί πειραματικά ή πρακτικά σχέδια δράσης με βάση κοινωνικο-οικολογικά προβλήματα.

Πρόταση αξιοποίησης μέσω διερευνητικής μάθησης:
Στο μάθημα της βιολογίας, οι μαθητές/μαθήτριες (15-17 ετών) χωρίζονται σε ομάδες και επιλέγουν έναν από τους SDGs που συνδέεται με τη βιολογία (π.χ. «Ζωή στο Νερό» SDG 14 ή «Ζωή στη Γη» SDG 15). Κάθε ομάδα διερευνά το τοπικό τους περιβάλλον (π.χ. ένα θαλάσσιο/παραθαλάσσιο οικοσύστημα, ένα δασικό χώρο, ένα πάρκο) για να εντοπίσει προβλήματα ή προκλήσεις που συνδέονται με τον στόχο (π.χ. ρύπανση, απώλεια βιοποικιλότητας, μικροπλαστικά). Στη συνέχεια σχεδιάζουν και υλοποιούν μια μικρή έρευνα-πεδίο ή δραστηριότητα (καταγραφή οργανισμών, αξιολόγηση υδάτων, συνέντευξη τοπικών φορέων, φωτο-καταγραφή) και δημιουργούν αναφορά-παρουσίαση για το τι ανακάλυψαν, γιατί είναι σημαντικό και προτείνουν δράση ή βελτίωση. Μετά παρουσιάζουν τις ομάδες τα αποτελέσματά τους στην τάξη, συζητούν τις προτάσεις τους, αξιολογούν τις επιπτώσεις τους στο περιβάλλον και την τοπική κοινότητα καθώς και τις προσωπικές συνεισφορές που μπορούν να κάνουν. Η διδασκαλία ενθαρρύνει την ενεργό συμμετοχή, την έρευνα, τη συνεργασία, τη σύνδεση με πραγματικά προβλήματα και τη δράση.

Πρόταση αξιοποίησης μέσω διαφοροποιημένης διδασκαλίας-μάθησης:
Για μαθητές/μαθήτριες με διαφορετικά ενδιαφέροντα, ρυθμούς και ανάγκες, κάνουμε τρία επίπεδα πρόσβασης στις πληροφορίες και τις δραστηριότητες.

• Επίπεδο Α (προχωρημένοι): Μαθητές/τριες ερευνούν σε βάθος έναν SDG και σχετίζουν τον με συγκεκριμένο οικολογικό σύστημα στη χώρα τους ή διεθνώς, δημιουργούν χάρτη/γράφημα/διάγραμμα με δεδομένα και προτείνουν καινοτόμες λύσεις.
• Επίπεδο Β (μέτριο): Μαθητές/τριες επιλέγουν έναν SDG και κάνουν μια απλοποιημένη έρευνα-δραστηριότητα (π.χ. φωτο-καταγραφή, συνέντευξη, μικρό πείραμα) και στη συνέχεια γράφουν σύντομη έκθεση ή παρουσίαση με ποιο είναι το πρόβλημα, ποιες είναι οι αιτίες και ποια μπορούν να είναι τα επόμενα βήματα.
• Επίπεδο Γ (ενισχυμένη υποστήριξη): Μαθητές/μαθήτριες λαμβάνουν καθοδηγημένο φύλλο εργασίας με βασικές ερωτήσεις (τι είναι ο SDG, ποιες είναι οι επιπτώσεις, ποιες είναι οι τοπικές εκδηλώσεις του προβλήματος) μαζί με επιλογές «ανάγνωσης» (αρχεία, ιστοσελίδες, βίντεο) και στη συνέχεια σε μικρότερη ομάδα συζητούν με τον/την καθηγητή/τρια τους/τις επιλογές δράσης και καταγράφουν μία μικρή δράση που μπορούν να κάνουν στην σχολική κοινότητα (π.χ. ενημερωτική αφίσα, συμμετοχή σε σχολικό πρόγραμμα ανακύκλωσης, δημιουργία φυλλαδίου).
  Όλες οι ομάδες στη συνέχεια παρουσιάζουν στην τάξη, και συζητείται συλλογικά πώς μπορούν να γίνουν αυτές οι δράσεις πραγματικότητα, ποιες προκλήσεις θα αντιμετωπίσουν, ποιος/α έχει ποια ευθύνη και ποια είναι η πιθανή επίπτωση. Η διαφοροποίηση έτσι διασφαλίζει ότι όλοι/ες οι μαθητές/μαθήτριες συμμετέχουν ενεργά, σύμφωνα με το επίπεδό τους, και μπορούν να συνεισφέρουν με τρόπο ουσιαστικό.