Στο παρακάτω βίντεο μπορείτε να δείτε και να ακούσετε τους Rick Hunter και K. Lindsay Hunter.

Ο Ρικ Χάντερ μοιράζεται την εκπληκτική ιστορία της συν-ανακάλυψης των πρώτων γνωστών απολιθωμάτων του Homo naledi. Ο Ρικ Χάντερ είναι σπηλαιολόγος και ειδικός σε μικροδιαστημικές έρευνες, ο οποίος, μαζί με τον Στίβεν Τάκερ, ανακάλυψε τον Θάλαμο Ντιναλέντι στο σπηλαιολογικό σύστημα Rising Star στο Λίκνο της Ανθρωπότητας στη Νότια Αφρική το 2013. Η Λίντσεϊ Χάντερ ήταν μία από τους έξι Αρχαιολόγους Προχωρημένων Σπηλαίων (γνωστούς ως “Υπόγειοι Αστροναύτες”) που επιλέχθηκαν για να ανασκάψουν μέσα στο σπηλαιολογικό σύστημα Rising Star. Η Λίντσεϊ συζητά τη συμμετοχή της στην αρχική ανασκαφή και πώς ένας μικροσκοπικός ανθρώπινος πρόγονος αμφισβήτησε σε μεγάλο βαθμό τις καθιερωμένες παλαιοανθρωπολογικές απόψεις και πρακτικές.

Ακολουθούν:

• καθαρισμένη απομαγνητοφώνηση του βίντεο,
• περίληψη,
• βασικές έννοιες,
• ερωτήσεις για μαθητές,
• σχετικό φύλλο εργασίας με εφαρμογή του μοντέλου 5Ε και της διερεύνησης.

---

1. Καθαρισμένη απομαγνητοφώνηση

Α. Εισαγωγή – Darwin Day, εξέλιξη και εκπαίδευση

Η ομιλήτρια καλωσορίζει το κοινό και ευχαριστεί τη National Association of Biology Teachers (NABT) και το National Center for Science Education (NCSE) για τη συνεργασία τους στην υποστήριξη της διδασκαλίας της επιστήμης και της εξελικτικής θεωρίας στα σχολεία. Γίνεται ειδική αναφορά στους προσκεκλημένους ομιλητές, Rick και Lindseay Hunter, οι οποίοι θα μοιραστούν την εμπειρία τους από την ανακάλυψη σημαντικών ευρημάτων για την ανθρώπινη εξέλιξη στη Νότια Αφρική.

Στη συνέχεια τίθεται το ερώτημα γιατί γιορτάζεται ο Darwin Day. Τονίζεται ότι ο Charles Darwin δεν πρόσφερε μόνο μια θεωρία, αλλά έναν νέο τρόπο να βλέπουμε τη ζωή: μέσω της φυσικής επιλογής συνέδεσε όλα τα ζωντανά όντα σε ένα ενιαίο δέντρο ζωής. Η ημέρα αυτή παρουσιάζεται ως γιορτή της επιστημονικής περιέργειας, της προσήλωσης στα τεκμήρια και της προσπάθειας κατανόησης της θέσης του ανθρώπου στον κόσμο.

Αναφέρονται επίσης σημαντικές επέτειοι που σχετίζονται με την εξέλιξη:

• η εκατονταετηρίδα της Δίκης Scopes,
• η εικοστή επέτειος της δίκης Kitzmiller v. Dover,
• τα 155 χρόνια από τη δημοσίευση του The Descent of Man,
• σημαντικοί σταθμοί της σύγχρονης εξελικτικής σύνθεσης,
• και η επέτειος δημιουργίας των πρώτων τμημάτων εξέλιξης στην ανώτατη εκπαίδευση στις ΗΠΑ.

Η ομιλήτρια επισημαίνει ότι η επιστήμη διαρκώς εξελίσσεται, θέτει νέα ερωτήματα και επαληθεύει ή αναθεωρεί ιδέες με νέα εργαλεία. Παρουσιάζεται επίσης η έναρξη ενός νέου membership program του NCSE, με στόχο να ενισχυθεί η κοινότητα που υπερασπίζεται την επιστημονική εγκυρότητα στην εκπαίδευση.

Β. Εισαγωγή στο θέμα της ανθρώπινης εξέλιξης

Η Wendy Johnson παρουσιάζει τους Rick και Lindseay Hunter και συνδέει τη συζήτηση με τις ιδέες του Darwin για το «δέντρο της ζωής». Αναφέρει ότι οι άνθρωποι ανήκουν στα πρωτεύοντα, ότι όλοι οι πίθηκοι έχουν κοινό πρόγονο και ότι οι χιμπαντζήδες είναι οι κοντινότεροι σημερινοί συγγενείς μας.

Εξηγεί πως δημιουργούνται συχνά παρανοήσεις, όπως η ιδέα ότι «οι χιμπαντζήδες εξελίχθηκαν σε ανθρώπους», και διευκρινίζει ότι αυτή η ερμηνεία είναι λανθασμένη: άνθρωποι και χιμπαντζήδες μοιράζονται έναν κοινό πρόγονο, αλλά εξελίχθηκαν σε διαφορετικές κατευθύνσεις.

Στη συνέχεια εισάγει την έννοια των hominins: των σύγχρονων ανθρώπων και όλων των εξαφανισμένων συγγενών τους μετά τη διακλάδωση από τους χιμπαντζήδες. Παρουσιάζεται μια χρονογραμμή περίπου 7 εκατομμυρίων ετών, η οποία δείχνει ότι υπήρξαν πολλά εξαφανισμένα ανθρώπινα είδη. Το ερώτημα «τι σημαίνει να είσαι άνθρωπος;» παρουσιάζεται ως πολύ πιο σύνθετο απ’ όσο νομίζουν αρχικά οι μαθητές/μαθήτριες.

Γ. Η αφήγηση του Rick Hunter – Η ανακάλυψη του σπηλαίου

Ο Rick Hunter συστήνεται και εξηγεί ότι στην αρχή δεν είχε μεγάλη εμπειρία στη σπηλαιολογία. Θυμάται την πρώτη του σπηλαιολογική αποστολή, όταν θεωρούσε ότι θα επισκεφθεί ένα «τουριστικό σπήλαιο» με εύκολη πρόσβαση, διαδρομές και ίσως ακόμα και κατάστημα αναμνηστικών.

Αντί γι’ αυτό, βρέθηκε να έρπει μέσα από guano νυχτερίδων, να κατεβαίνει απότομες βραχώδεις πλαγιές, να κινείται μέσα σε νερό και να περνά από εξαιρετικά στενά περάσματα. Περιγράφει πόσο δύσκολη και αγχωτική ήταν η εμπειρία, αλλά και πόσο μαγευτική ήταν η στιγμή που βρέθηκε σε χώρους που ελάχιστοι άνθρωποι είχαν δει ποτέ. Αυτή η εμπειρία τον οδήγησε να συνεχίσει τη σπηλαιολογία.

Στη συνέχεια περιγράφει πώς ανέπτυξε ειδίκευση στα πολύ στενά περάσματα, αποκτώντας τη φήμη του «small space specialist». Αναφέρει χαρακτηριστικά μια στιγμή όπου ο ώμος του εξαρθρώθηκε ενώ προσπαθούσε να περάσει μέσα από μια εξαιρετικά στενή σχισμή.

Ο Rick εξηγεί ότι γνώρισε τον Pedro Boshoff, ο οποίος τον παρότρυνε, μαζί με τον Steven Tucker, να αναφέρουν όποια οστά έβρισκαν στα σπήλαια. Έτσι, σε μια βραδινή εξερεύνηση της 13ης Σεπτεμβρίου, ο ίδιος και ο Steven εξερεύνησαν το σπήλαιο Rising Star.

Περιγράφει τη διαδρομή προς το σημείο των ευρημάτων:

• το πέρασμα «Superman», όπου ο σπηλαιολόγος περνά με το ένα χέρι μπροστά και το άλλο πίσω,
• το «Dragon’s Back», έναν σχηματισμό που απαιτούσε ανάβαση και άλμα,
• και τελικά το στενό κατακόρυφο πέρασμα πλάτους περίπου 7 ιντσών.

Αφού κατέβηκαν, βρέθηκαν σε θάλαμο με πολλά οστά στο έδαφος. Αρχικά θεώρησαν ότι μπορεί να ανήκαν σε ζώα ή ακόμα και σε άνθρωπο που είχε χαθεί. Όταν όμως είδαν οστά και δόντια που φαίνονταν ιδιαίτερα ασυνήθιστα, αποφάσισαν να τα αφήσουν στη θέση τους και να ειδοποιήσουν ειδικούς.

Ο Pedro Boshoff επικοινώνησε με τον παλαιοανθρωπολόγο Lee Berger. Όταν εκείνος είδε τις φωτογραφίες, ενθουσιάστηκε αμέσως. Ωστόσο, σύντομα αποδείχθηκε ότι δεν μπορούσε ο ίδιος να φτάσει στο σημείο των ευρημάτων, λόγω των εξαιρετικά στενών περασμάτων. Έτσι, έστειλε δημόσια πρόσκληση για ερευνητές με τις κατάλληλες σωματικές διαστάσεις και δεξιότητες σπηλαιοκατάβασης.

Από δεκάδες υποψηφίους επιλέχθηκαν έξι γυναίκες επιστήμονες, ανάμεσά τους και η Lindsay.

Δ. Η αφήγηση της Lindsay Hunter – Η ανασκαφή και το Homo naledi

Η Lindsay Hunter παίρνει τον λόγο και τονίζει ότι η συζήτηση αφορά «όλους μας», δηλαδή την κοινή ανθρώπινη ιστορία. Συνδέει την ανακάλυψη με τη σημασία της ποικιλότητας στη ζωή και στην ανθρώπινη εξέλιξη.

Εξηγεί ότι η αποστολή Rising Star του Νοεμβρίου 2013 είχε ομοιότητες με άλλες παλαιοανθρωπολογικές ανασκαφές, με τη διαφορά ότι διεξαγόταν σε εξαιρετικά περιορισμένο και σκοτεινό περιβάλλον. Αρχικά οι ερευνητές θεωρούσαν ότι ίσως επρόκειτο για σκελετό κάποιου παρανθρώπου (Paranthropus), όμως τα ευρήματα αποδείχθηκαν πολύ πιο εντυπωσιακά.

Χρησιμοποιήθηκαν προηγμένες μέθοδοι τρισδιάστατης καταγραφής, ώστε να αποτυπωθεί με ακρίβεια η θέση κάθε ευρήματος πριν απομακρυνθεί. Η Lindsay τονίζει ότι κάθε ανασκαφή καταστρέφει ως έναν βαθμό τη θέση, γι’ αυτό είναι κρίσιμη η λεπτομερής τεκμηρίωση.

Κατά την πρώτη αποστολή εξορύχθηκαν πάνω από 1550 δείγματα, τα οποία αντιστοιχούσαν σε τουλάχιστον 15 άτομα:

• ενήλικες,
• άνδρες και γυναίκες,
• νεαρά άτομα,
• ακόμη και βρέφη.

Αυτή η μεγάλη ποσότητα υλικού επέτρεψε στους επιστήμονες να μελετήσουν έναν ολόκληρο πληθυσμό, όχι μόνο ένα μεμονωμένο άτομο.

Στη συνέχεια περιγράφεται το workshop που έγινε το 2014 στο Πανεπιστήμιο Witwatersrand, όπου νέοι επιστήμονες από διάφορες ειδικότητες μελέτησαν τα οστά. Αυτοί συνέκριναν το υλικό του Rising Star με άλλα γνωστά απολιθωμένα είδη και κατέληξαν ότι επρόκειτο για ένα νέο ανθρώπινο είδος.

Ανθρώπινα χαρακτηριστικά του Homo naledi

Η Lindsay αναφέρει ότι το νέο είδος παρουσίαζε πολλά ανθρώπινα χαρακτηριστικά:

• χέρια και καρποί κατάλληλοι για λεπτούς χειρισμούς,
• πόδια σχεδόν όμοια με τα δικά μας,
• δίποδη βάδιση παρόμοια με τη σύγχρονη ανθρώπινη,
• ορισμένα στοιχεία στον εγκέφαλο και στο κρανίο που θύμιζαν ανθρώπους,
• μικρότερα δόντια, άρα πιθανή επεξεργασία τροφής πριν από τη μάσηση.

Πιο αρχαϊκά χαρακτηριστικά

Ταυτόχρονα διατηρούσε και πιο αρχαϊκά γνωρίσματα:

• πολύ μικρό εγκέφαλο, περίπου στο μέγεθος χιμπαντζή,
• κυρτωμένα δάχτυλα,
• ώμους και θώρακα πιο κατάλληλα για αναρρίχηση,
• λεκάνη και θώρακα με μορφή που θυμίζει παλαιότερους ανθρωπίδεςνους.

Με βάση αυτό το μίγμα χαρακτηριστικών, οι ερευνητές ονόμασαν το νέο είδος Homo naledi:

• naledi = «αστέρι» στη γλώσσα Sesotho/Setswana,
• σε αναφορά στο σπήλαιο Rising Star και στον θάλαμο Dinaledi («θάλαμος των άστρων»).

Η χρονολόγηση έδειξε ότι το Homo naledi έζησε περίπου 336.000 έως 225.000 χρόνια πριν, δηλαδή σε εποχή που επικαλυπτόταν χρονικά με τους πρώιμους σύγχρονους ανθρώπους στην Αφρική.

Ένα από τα πιο εντυπωσιακά στοιχεία ήταν ότι η συσσώρευση τόσων ατόμων βαθιά μέσα στο σπήλαιο ίσως υποδηλώνει εσκεμμένη τοποθέτηση των νεκρών, κάτι σαν πρωτογενή ταφή ή εναπόθεση νεκρών. Η Lindsay εξηγεί ότι αυτή η ερμηνεία παραμένει αντικείμενο συζήτησης, αλλά είναι ιδιαίτερα σημαντική, επειδή δείχνει ότι ακόμη και ένα είδος με μικρό εγκέφαλο ίσως είχε σύνθετες συμπεριφορές.

Τονίζει ότι το Homo naledi μάς δείχνει πως στην ιστορία της ανθρωπότητας υπήρχαν «πολλοί διαφορετικοί τρόποι να είσαι άνθρωπος» και ότι η ποικιλότητα είναι θεμελιώδες στοιχείο της εξέλιξης.

Ε. Παρουσίαση εκπαιδευτικών πόρων

Μετά την κύρια ομιλία γίνεται σύντομη παρουσίαση εκπαιδευτικών πόρων του NCSE. Περιγράφεται ένα υλικό με τίτλο The Human Story, το οποίο στοχεύει στην αντιμετώπιση δύο συχνών παρανοήσεων:

1. ότι ο άνθρωπος είναι εντελώς ξεχωριστός από τα άλλα είδη και δεν εξελίχθηκε όπως αυτά,
2. ότι υπάρχει μια ευθεία γραμμή από τους χιμπαντζήδες στους σύγχρονους ανθρώπους.

Το υλικό περιλαμβάνει δραστηριότητες για:

• το τι σημαίνει να είσαι άνθρωπος,
• τη μελέτη απολιθωμάτων ανθρωπίνων,
• τη χρήση χαρτών, χρονογραμμών και αντικειμένων,
• τη διερεύνηση γενετικών στοιχείων,
• και τελική εφαρμογή των γνώσεων σε νέο πλαίσιο.

ΣΤ. Ερωτήσεις – Απαντήσεις

Στο τέλος ακολουθεί συζήτηση με το κοινό.

Ερώτηση για τα στενά περάσματα

Ο Rick εξηγεί ότι δεν χρησιμοποιούσαν εργαλεία για να κόψουν βράχους, επειδή αυτό θα κατέστρεφε το σπήλαιο. Μόνο μαλακά ιζήματα απομακρύνονταν όπου χρειαζόταν.

Ερώτηση για τον Lee Berger

Η Lindsay εξηγεί ότι δεν ήταν παρούσα όταν ο Lee Berger έφτασε τελικά στο σημείο, αλλά σχολιάζει ότι χρειάστηκε να προσαρμόσει πολύ το σώμα και την προσέγγισή του για να φτάσει εκεί. Επισημαίνει ότι συχνά πρέπει να επιλέγονται τα κατάλληλα «εργαλεία» για μια δουλειά – και σε αυτήν την περίπτωση τα κατάλληλα «εργαλεία» ήταν οι ίδιες οι σπηλαιο-επιστήμονες.

Ερώτηση για την τοποθέτηση του Homo naledi στο εξελικτικό δέντρο

Η Lindsay απαντά ότι η ταξινόμηση βασίζεται κυρίως στη μορφολογία, δηλαδή στη σύγκριση του σχήματος και των μετρήσεων των οστών με άλλα γνωστά είδη. Τονίζει ότι αυτό είναι πολύ ισχυρό εργαλείο στην παλαιοανθρωπολογία, ειδικά όταν δεν υπάρχει διαθέσιμο DNA.

Αναφέρει επίσης ότι έχουν γίνει προσπάθειες για ανάλυση DNA, αλλά μέχρι στιγμής δεν έχουν δημοσιευθεί σχετικά αποτελέσματα. Το υλικό των οστών ήταν σε ορισμένες περιπτώσεις πολύ εύθραυστο, ενώ κάθε τέτοια ανάλυση είναι και καταστροφική για το δείγμα, οπότε πρέπει να γίνεται με προσοχή.

Ερώτηση για άλλα ευρήματα Homo naledi

Η Lindsay αναφέρει ότι έχουν βρεθεί και άλλα ευρήματα μέσα στο σύστημα του Rising Star, όπως στον θάλαμο Lesedi, αλλά προς το παρόν όχι εκτός του συστήματος του συγκεκριμένου σπηλαίου.

Ερώτηση για το αν υπήρχε παλιότερα ευκολότερη είσοδος

Ο Rick εξηγεί ότι ερευνήθηκαν πιθανοί άλλοι δρόμοι πρόσβασης, αλλά δεν βρέθηκε εύκολη απευθείας δίοδος προς τον συγκεκριμένο θάλαμο.

Ερώτηση για την αποδοχή του Homo naledi ως ξεχωριστού είδους

Η Lindsay απαντά ότι στην παλαιοανθρωπολογία οι απόψεις συχνά διαφέρουν και χρειάζεται χρόνος για συναίνεση. Ωστόσο, σημειώνει ότι το Homo naledi έχει τύχει αξιοσημείωτης αποδοχής, ιδιαίτερα επειδή υπάρχουν πολλά απολιθώματα και άφθονο υλικό για μελέτη. Τονίζει επίσης τη σημασία της ανοιχτής επιστήμης: πολλοί ερευνητές και εκπαιδευτικοί μπορούν να μελετήσουν τα δεδομένα και να σχηματίσουν δική τους τεκμηριωμένη άποψη.

2. Περίληψη για μάθημα

Το βίντεο είναι μια διαδικτυακή εκδήλωση για την Ημέρα του Δαρβίνου, αφιερωμένη στην εξέλιξη και ειδικότερα στην ανθρώπινη καταγωγή. Αρχικά τονίζεται η σημασία της θεωρίας του Darwin και η συμβολή της στη σύγχρονη βιολογία και εκπαίδευση. Στη συνέχεια παρουσιάζεται το εξελικτικό δέντρο των ανθρωπίνων και αποσαφηνίζεται ότι οι άνθρωποι και οι χιμπαντζήδες έχουν κοινό πρόγονο, χωρίς ο ένας να «προέρχεται» άμεσα από τον άλλο.

Το κεντρικό μέρος του βίντεο αφορά την ανακάλυψη του Homo naledi στη Νότια Αφρική. Ο Rick Hunter αφηγείται πώς, κατά τη διάρκεια εξερεύνησης σε εξαιρετικά στενό και δύσβατο σπήλαιο, εντοπίστηκαν οστά βαθιά στο εσωτερικό του. Οι φωτογραφίες έφτασαν στον παλαιοανθρωπολόγο Lee Berger, ο οποίος οργάνωσε ειδική αποστολή με σπηλαιολόγους-επιστήμονες που μπορούσαν να περάσουν από τα στενά σημεία.

Η Lindseay Hunter περιγράφει την ανασκαφή και την επιστημονική μελέτη των οστών. Συλλέχθηκαν περισσότερα από 1550 δείγματα από τουλάχιστον 15 άτομα διαφορετικών ηλικιών. Η μορφολογική ανάλυση έδειξε ότι τα απολιθώματα ανήκαν σε ένα νέο είδος, το Homo naledi, το οποίο είχε συνδυασμό ανθρώπινων και πιο αρχαϊκών χαρακτηριστικών: ανθρώπινα πόδια και χέρια, αλλά μικρό εγκέφαλο και στοιχεία κατάλληλα για αναρρίχηση.

Η χρονολόγηση έδειξε ότι το είδος αυτό έζησε πριν από 336.000–225.000 χρόνια, δηλαδή την ίδια περίπου περίοδο με πρώιμους σύγχρονους ανθρώπους στην Αφρική. Η ύπαρξή του αποδεικνύει ότι η ανθρώπινη εξέλιξη δεν ήταν γραμμική, αλλά περιλάμβανε πολλά συγγενικά είδη που συνυπήρχαν σε διαφορετικές εποχές. Το βίντεο κλείνει με αναφορά στη σημασία της ανοιχτής επιστήμης, των εκπαιδευτικών πόρων για τη διδασκαλία της ανθρώπινης εξέλιξης και της ανάγκης για επιστημονικό γραμματισμό.

3. Βασικές έννοιες

Darwin Day

Ημέρα αφιερωμένη στον Charles Darwin και στη σημασία της εξελικτικής θεωρίας. Τονίζει τη σημασία της επιστημονικής διερεύνησης, των αποδείξεων και της κατανόησης της ζωής ως ενιαίου εξελικτικού συστήματος.

Φυσική επιλογή

Ο μηχανισμός που πρότεινε ο Darwin για να εξηγήσει πώς τα είδη αλλάζουν με τον χρόνο. Τα άτομα με χαρακτηριστικά που ευνοούν την επιβίωση και την αναπαραγωγή έχουν περισσότερες πιθανότητες να αφήσουν απογόνους.

Κοινός πρόγονος

Η ιδέα ότι δύο ή περισσότερα είδη προέρχονται από έναν παλαιότερο κοινό πληθυσμό. Άνθρωποι και χιμπαντζήδες δεν προέρχεται ο ένας από τον άλλο, αλλά από κοινό πρόγονο.

Δέντρο της ζωής

Αναπαράσταση των εξελικτικών σχέσεων όλων των οργανισμών. Δείχνει πώς διαφορετικά είδη συνδέονται μέσω κοινών προγόνων.

Hominins

Ο όρος για τους σύγχρονους ανθρώπους και όλα τα εξαφανισμένα είδη που ανήκουν στη δική μας εξελικτική γραμμή μετά τη διακλάδωση από τους χιμπαντζήδες.

Απολίθωμα

Διατηρημένο υπόλειμμα ή αποτύπωμα οργανισμού από το παρελθόν. Τα απολιθώματα είναι βασικά τεκμήρια για τη μελέτη της εξέλιξης.

Μορφολογία

Η μελέτη της μορφής και της δομής των οργανισμών ή των οστών τους. Στην παλαιοανθρωπολογία χρησιμοποιείται για τη σύγκριση απολιθωμάτων με γνωστά είδη.

Homo naledi

Εξαφανισμένο ανθρώπινο είδος που ανακαλύφθηκε στο σπήλαιο Rising Star στη Νότια Αφρική. Παρουσιάζει συνδυασμό σύγχρονων και αρχαϊκών χαρακτηριστικών.

Dinaledi Chamber

Ο θάλαμος του σπηλαίου όπου βρέθηκαν τα περισσότερα απολιθώματα του Homo naledi. Το όνομα σημαίνει «θάλαμος των άστρων».

Δίποδη βάδιση

Η κίνηση με δύο κάτω άκρα. Αποτελεί βασικό χαρακτηριστικό της ανθρώπινης εξελικτικής γραμμής.

Ενδοκράνιο εκμαγείο (endocast)

Ανακατασκευή της εσωτερικής επιφάνειας του κρανίου, η οποία μπορεί να δώσει πληροφορίες για το σχήμα και ορισμένα χαρακτηριστικά του εγκεφάλου.

Ανοιχτή επιστήμη

Πρακτική κατά την οποία τα επιστημονικά δεδομένα και τα ευρήματα είναι προσβάσιμα σε περισσότερους επιστήμονες, εκπαιδευτικούς και πολίτες, ώστε να ενισχύεται η διαφάνεια και η συνεργασία.

4. Ερωτήσεις για μαθητές/μαθήτριες

Α. Ερωτήσεις κατανόησης

1. Γιατί γιορτάζεται η Ημέρα του Δαρβίνου;
2. Τι σημαίνει ότι όλα τα είδη συνδέονται σε ένα «δέντρο της ζωής»;
3. Γιατί είναι λανθασμένη η φράση «ο άνθρωπος προέρχεται από τον χιμπαντζή»;
4. Τι είναι οι hominins;
5. Πώς ανακαλύφθηκαν τα απολιθώματα του Homo naledi;
6. Γιατί χρειάστηκε ειδική ομάδα επιστημόνων για την ανασκαφή;
7. Πόσα περίπου δείγματα βρέθηκαν και σε πόσα άτομα αντιστοιχούσαν;
8. Ποια χαρακτηριστικά του Homo naledi μοιάζουν με του σύγχρονου ανθρώπου;
9. Ποια χαρακτηριστικά του θεωρούνται πιο αρχαϊκά;
10. Γιατί το Homo naledi θεωρείται σημαντικό για την κατανόηση της ανθρώπινης εξέλιξης;

Β. Ερωτήσεις ερμηνείας

1. Τι μας δείχνει η ύπαρξη του Homo naledi για τη γραμμική ή μη γραμμική πορεία της ανθρώπινης εξέλιξης;
2. Πώς γίνεται ένα είδος με μικρό εγκέφαλο να παρουσιάζει πιθανόν σύνθετες συμπεριφορές;
3. Γιατί η μορφολογική σύγκριση παραμένει βασικό εργαλείο στην παλαιοανθρωπολογία;
4. Ποιες δυσκολίες δημιουργεί η απουσία διαθέσιμου DNA στην ταξινόμηση απολιθωμάτων;
5. Γιατί είναι σημαντικό ότι το Homo naledi έζησε την ίδια περίπου εποχή με πρώιμους σύγχρονους ανθρώπους;

Γ. Ερωτήσεις κριτικής σκέψης

1. Συμφωνείτε ότι υπήρχαν «πολλοί διαφορετικοί τρόποι να είσαι άνθρωπος» στο παρελθόν; Να αιτιολογήσετε.
2. Εκτιμάτε ότι ένα νέο απολίθωμα μπορεί να αλλάξει σημαντικά την εικόνα που έχουμε για την ανθρώπινη εξέλιξη; Γιατί;
3. Γιατί είναι σημαντικό οι επιστήμονες να διαφωνούν και να επανεξετάζουν υποθέσεις;
4. Ποια είναι τα πλεονεκτήματα της ανοιχτής επιστήμης στην εκπαίδευση και στην έρευνα;
5. Πώς μπορεί μια ανακάλυψη όπως το Homo naledi να αλλάξει τον τρόπο με τον οποίο οι μαθητές/μαθήτριες αντιλαμβάνονται τον άνθρωπο;

Δ. Ερωτήσεις για ομαδική δραστηριότητα

1. Να κατασκευάσετε μια απλή χρονογραμμή με τα βασικά είδη ανθρωπίνων που αναφέρθηκαν και να τοποθετήσετε το Homo naledi σε αυτήν.
2. Να φτιάξετε πίνακα δύο στηλών με «ανθρώπινα» και «αρχαϊκά» χαρακτηριστικά του Homo naledi.
3. Να συζητήσετε σε ομάδες το ερώτημα: «Τι σημαίνει να είσαι άνθρωπος;» και να δώσετε τεκμηριωμένη απάντηση.
4. Να γράψετε ένα σύντομο επιχείρημα υπέρ της ιδέας ότι η εξέλιξη είναι συνεχής επιστημονική διαδικασία και όχι “κλειστή” γνώση.
5. Να δημιουργήσετε ένα μικρό ενημερωτικό κείμενο ή αφίσα για την ανακάλυψη του Homo naledi.

5. Πρόταση διδακτικής αξιοποίησης

Ακολουθία μία πρόταση διδασκαλίας, με εφαρμογή του μοντέλου 5Ε στα πλαίσια της διερεύνησης.

Δείτε το σχετικό φύλλο εργασίας σε μορφή κειμένου doc και μορφή κειμένου pdf.